فیل در تاریکی

"فیل در تاریکی" قاسم هاشمینژاد را تازهگیها خواندم. بهتر از تصوری بود که دربارهاش داشتم و با حرفهای زده و نزدهی دیگران بهوجود آمده بود. به نظرم جزو کتابهایی است که انقلاب فرصت دیدهشدن بهشان نداد. انقلاب البته یکی از دلایل دیدهنشدنش بوده حتماً؛ سیاسیبودنِ فضا تا حداقل یک دهه بعد از انتشارش، متعلقبودن به ژانری که ادبیاتیها لااقل جدیاش نمیگرفتند و هنوز هم نمیگیرند (تا حدودی هم حق دارند، چون نمونههای خوب داستان پلیسی ـ و نه جنایی، چنان که بعضی گفتهاند ـ تا جایی که من میدانم به همین کتاب ختم شده است)، کمکاری و گوشهگیری نویسندهاش و شاید دلایلی دیگر، فیل در تاریکی را چنان که میبایست به کتابخوانها و منتقدین نشناساند. در این مُلک هم که البته عادت است چشممان را ببندیم روی کارهایی که پسند زمانه نیستند. نمیگویم فیل در تاریکی کاری فوقالعاده و درخشان است، اما همهی وجوهِ کارهای خوب این ژانر را دارد؛ ژانری که البته قصدش تا اندازهی زیادی سرگرمکردن خواننده است و نه عمیقشدن در لایههای زندهگی اجتماعی یا ذهنِ شخصیتها. فیل در تاریکی اما انگار برای نمایش همین وجه تاریکِ تغییراتِ اجتماعی و رودررویی لایههای مختلف نوشته شده و اتفاقاً به درون شخصیت اصلیِ رمان، جلال، هم توجه دارد. البته این هر دو آن اندازه نیست که در درامهای شخصیت میبینیم و ناگزیر تابع ژانر خود است، یعنی بیش از هر چیز تابعِ پیش بردنِ ماجرا و حادثه ساختن و سرگرمکردن. و البته باز هم ناگزیر، از شخصیتهای نمونهوارِ خارجیِ این نوع داستانها هم استفاده میکند؛ چه زن اغواگر (فمفتال) باشد و چه شخصیت منفی پهنپیکری با صدای سرد و چه دستیاران بیهوش و بزنبهادر.

قصدم بههرحال، اینجا، نقد رمان فیل در تاریکی نیست، گفتنِ این است که چهطور بسیاری از نویسندههای بااستعداد و درجهاولمان در شرایط این کشور حیف شدهاند؛ یا به کشور و کاری دیگر رفتهاند (یا این مُلک فرستادهشان) یا گوشهگرفتهاند و به یکی دو کار اکتفا کردهاند. بههرحال دچار جوانمرگی در نوشتن شدهاند و این بهخاطر بیاستعدادی یا بیسوادیشان نبوده است. همین روزها با بعضی دوستان صحبت از "هیچکاک و آغاباجی" بهنام دیانی بود و از بهرام حیدری و بهمن شعلهور و کسانی دیگر از همین روزگار که فهرست آدمهای یکی دو کاره (دستکم در زبان فارسی) را حسابی طولانی میکنند. آیا واقعاً فکر میکنیم مشکل در خودشان بوده؟

۱۳ مهر ۹۸